Уводзіны
Новыя рэлігійныя рухі (НРР) — феномен, які адначасова прыцягвае і лякае. З аднаго боку, гэта спробы людзей знайсці сэнс, супольнасць, адказы на пытанні, якія традыцыйныя інстытуты не даюць. З другога — некаторыя з гэтых рухаў ператвараюцца ў інструменты татальнага кантролю над асобай.
Адрозненне паміж «сектай» і «рэлігійнай меншасцю» — не толькі юрыдычнае, але і сацыялагічнае. Важна разумець, якія механізмы працуюць унутры такіх груп і якія прыкметы ўказваюць на пераход ад духоўнага пошуку да сістэмы падпарадкавання.
Што такое новыя рэлігійныя рухі
НРР — гэта рэлігійныя групы, якія ўзніклі пераважна пасля XIX стагоддзя, якія адрозніваюцца ад традыцыйных канфесій новай дактрынай, арганізацыйнай структурай або практыкамі. Да іх належаць:
- Трансцэндэнтальная медытацыя (заснавана Махарышы Махэш Ёгі ў 1955 г.)
- Рух «Сведкаў Іеговы» (узнік у канцы XIX ст.)
- Царква саенталогіі (заснавана Л. Ронам Хабардам у 1954 г.)
- Шэраг неаіндуісцкіх і неабудысцкіх груп, якія распаўсюдзіліся ў заходнім свеце з 1960-х гг.
Не ўсе НРР небяспечныя. Многія існуюць дзесяцігоддзямі, не парушаючы закон і не падвяргаючы рызыцы сваіх членаў. Але некаторыя выкарыстоўваюць метады псіхалагічнага ціску, ізаляцыі і эканамічнай эксплуатацыі.
Прыкметы кантралюючай групы
Сацыёлагі і псіхолагі вылучаюць шэраг прыкмет, якія дазваляюць адрозніць здаровую рэлігійную супольнасць ад кантралюючай групы:
-
Кантроль інфармацыі. Членам абмяжоўваюць доступ да вонкавых крыніц інфармацыі, якія крытыкуюць групу. Унутраная дактрына абвяшчаецца адзіна правільнай.
-
Ізаляцыя ад вонкага свету. Членаў аддаляюць ад сям’і, сяброў, папярэдніх сацыяльных сувязяў. «Вонкавы свет» прадстаўляецца варожым або грэшным.
-
Татальны кантроль паводзінаў. Рэгламентуецца распарадак дня, харчаванне, адзенне, кола зносін, інтымныя адносіны. Адхіленні караюцца.
-
Эканамічная эксплуатацыя. Члены перадаюць групе значную частку даходу, маёмасці, працуюць бескарысна. Фінансавая празрыстасць адсутнічае.
-
Механізм страху пры выхадзе. Выхад з групы прадстаўляецца як духоўная смерць, страта збаўлення, здрада. Былых членаў дэмнізуюць.
Механізмы ўплыву
Кантралюючыя групы выкарыстоўваюць вядомыя псіхалагічныя механізмы:
- Любоўнае бамбардзіраванне — празмерная ўвага і клопат на этапе ўцягвання.
- Кагнітыўны дысананс — стварэнне сітуацый, у якіх крытычнае мысленне прыгнятаецца.
- Пакрокавае абавязанне — паступовае павелічэнне патрабаванняў, калі кожны наступны крок здаецца лагічным.
- Падзел «мы» і «яны» — стварэнне выразнай мяжы паміж абранымі і вонкавым светам.
Праўнае поле
У розных краінах падыход да НРР адрозніваецца. У Францыі існуе камісія па барацьбе з сектамі (MIVILUDES), якая маніторыць групы з прыкметамі псіхалагічнага маніпулявання. У Германіі саенталогія знаходзіцца пад назіраннем службаў бяспекі як патэнцыйна небяспечная арганізацыя. У Расіі шэраг НРР уключаны ў рэестр забароненых арганізацый.
Пры гэтым Еўрапейскі суд па правах чалавека неаднаразова ўказваў, што забароны на рэлігійную дзейнасць павінны быць абгрунтаваны, прапарцыянальныя і заснаваны на канкрэтных фактах парушэння правоў чалавека, а не а здагадках.
Вынікі
Новыя рэлігійныя рухі — складаны феномен, які нельга зводзіць да адназначных ацэнак. Важна разрозніваць свабоду сумлення і веравызнання, з аднаго боку, і абарону грамадзян ад псіхалагічнага і эканамічнага гвалту — з другога.
Ключавы крытэр: ці захоўвае група для сваіх членаў права на выхад, права на інфармацыю, права на сувязь з вонкавым светам. Калі гэтыя правы сістэматычна парушаюцца — гаворка ідзе не пра рэлігію, а пра механізм кантролю.